Karga tulumba etmek ne demek? Adalet, toplumsal cinsiyet ve dayanışma ekseninde bir okuma

Bu yazıyı kaleme alırken içimde hem bir sızı hem de güçlü bir dayanışma isteği var. “Karga tulumba etmek” dediklerinde, birinin iradesi ve beden bütünlüğü gözetilmeden, kalabalığın veya otoritenin zoruyla sürüklenip götürüldüğü sahneler gözümün önünde beliriyor. Peki bu deyim sadece kaba kuvveti mi anlatır? Yoksa toplumun adalet duygusu, toplumsal cinsiyet rolleri, çeşitlilik ve insan onuruna dair daha derin meseleleri de mi fısıldar? Gelin, birlikte, yargılamadan ama dikkatle bakalım.

Karga tulumba etmek ne demek? Dilin anlattığı sahne

Gündelik dilde “karga tulumba etmek”, bir kişiyi istemediği halde ve çoğu zaman sert, özensiz bir şekilde çekiştirerek bir yerden başka bir yere götürmeyi ifade eder. İmgede; acele, telaş, güç asimetrisi ve rıza ihlali vardır. Bu yönüyle deyim, yalnızca kaba bir taşıma biçimini değil; otorite–birey, kalabalık–yalnız kişi ve güçlü–güçsüz eksenlerindeki dengesizliği de görünür kılar.

Toplumsal cinsiyet merceği: Rol beklentileri, gerçek insanlar

Toplumda bakım, empati ve duygusal emeğin daha çok kadınlara; çözüm, hız ve analitikliğinse daha çok erkeklere atfedildiğini hepimiz biliriz. Ancak bu, insanların doğuştan böyle olduğu anlamına gelmez; sosyal öğrenme, rol beklentileri ve güç ilişkileri bu eğilimleri pekiştirir. O yüzden bu bölümde genellemeleri doğal farklar gibi sunmak yerine, kalıplaşmış beklentilerin davranışlara nasıl yansıdığına odaklanalım:

• Empati ve bakım: Toplumsal normlar, çoğu zaman kadınları empatik arabuluculuğa, ortamı yumuşatmaya çağırır. Bu, “karga tulumba” anlarında zarar azaltma ve insan onurunu gözetme reflekslerinin öne çıkmasına katkı sağlayabilir. Ama bu beceriler yalnızca kadınlara ait değildir; herkes tarafından geliştirilebilir.
• Analitik ve çözüm odaklılık: Erkeklerden “krizi hızlı çözme” beklenir; bu, süreç kurma, risk analizi ve prosedürleri işletme gibi yetkinlikleri parlatır. Fakat iyi bir çözüm, rıza ve insan haklarını öncelemiyorsa kolayca kaba müdahaleye dönüşebilir. Üstelik analitik düşünme de cinsiyetle sınırlı değildir.

Buradaki asıl mesele şudur: Empati ve analiz birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısıdır. “Karga tulumba”yı önleyen pratikler, empatiyle zararı azaltmayı ve analitikle meşru, şeffaf yolları aynı anda kurar.

Güç, rıza ve kamusal alan: Kime ne yapabileceğimizi kim belirliyor?

Karga tulumba sahneleri, çoğu zaman rızanın yok sayıldığı ve yerine geçmeye çalışmanın meşrulaştırıldığı anlarda ortaya çıkar. Kamusal alanda bir kalabalık, “düzeni sağlıyoruz” diyerek birini sürükleyebilir; bir kurum, “prosedür” diyerek insani ölçüyü kaçırabilir. Oysa meşruiyet, yalnızca amaca değil, yönteme de bağlıdır. Birine haysiyetine yaraşır muamele etmek, sadece etik değil, toplumsal güveni ayakta tutan bağdır.

Empati + çözüm: İkisini birlikte nasıl kurarız?

• Önce deeskalasyon: Sert dokunuş yerine sözlü temas, beden dilinde yumuşama, mesafe koruma. Empati burada “nasılsın?” sorusunun ötesinde, tehdit algısını düşürme tekniğidir.
• Açık protokoller: Müdahalenin sınırları, yetki, kayıt ve itiraz yolları önceden biliniyorsa; analitik zemin, gücün keyfileşmesini engeller.
• Tanınma ve onur: İsmiyle hitap, neden–sonuç açıklaması, tıbbi/psikolojik ihtiyaçların gözetimi. Empati, somut prosedürlerle birleştiğinde etkili olur.

Çeşitlilik ve adalet: Herkesin güvenliği, kimsenin aşağılanmaması

Farklı etnik kökenler, engellilik durumları, göçmenlik deneyimleri, cinsel yönelim ve kimlikler… Bütün bu çeşitlilik, müdahale anlarında (örneğin bir etkinlikte, okulda, toplu taşımada) eşit onur ilkesini daha da kritik hale getirir. Birine “karga tulumba” davranmak, yalnız o kişiyi değil; benzer özellikleri paylaşan tüm grupları güvensiz ve dışlanmış hissettirebilir. Adalet, tam da bu yüzden, azınlığın güvenliğini merkeze aldığında çoğunluğun da güvenliğini artırır.

“Karga tulumba”yı önleyen çerçeve: Politika, eğitim, pratik

1. Hak temelli protokoller: Rıza, ölçülülük, kayıt ve şeffaflık ilkelerini içeren, herkesin erişebildiği yönergeler.
2. Toplumsal cinsiyet farkındalığı: Empatiyi “kadın işi”, analizi “erkek işi” saymayan; tüm insanlara bu becerileri eşit biçimde öğreten eğitim programları.
3. Deeskalasyon ve arabuluculuk eğitimi: Güvenlik, okul, etkinlik personeline düzenli uygulama ve vaka simülasyonları.
4. Geri bildirim–itiraz mekanizmaları: Hatalı müdahaleyi kabul etmeyi kolaylaştıran, onarımı teşvik eden süreçler.
5. Topluluk dayanışması: Tanık (bystander) olmanın sorumlulukları: Video yerine güvenli sözlü araya girme, destek çağırma, kişiye refakat.

Günlük hayatta mikro düzeyde: Dil, jestler, alışkanlıklar

“Tut şunu, çek şuradan,” diye hızla davranmak cazip gelebilir. Ama bir anlık durmak; “İzin veriyor musun?”, “Nasıl yardım edebilirim?” demek, karga tulumba refleksini insanca temasa dönüştürür. Evde yaşlı birine destek olurken, okulda kriz yaşayan bir öğrenciyle konuşurken, işyerinde gerilim yükseldiğinde… Her sahnede önce rıza, sonra yöntem.

Okura açık sorular: Perspektifinizi duymak isterim

• “Karga tulumba”nın normalleştiğini düşündüğünüz bir anı hatırlıyor musunuz? O anda neler farklı olsaydı daha adil olurdu?
• Empati ve analitik yaklaşımı birlikte kullandığınız bir tecrübeniz var mı? Hangi adımlar işe yaradı?
• Kurumunuzda/mahallenizde deeskalasyon eğitimleri veya hak temelli protokoller var mı? Yoksa, ilk atılacak adım ne olmalı?

Sonuç: İnsan onurunu merkeze alan ortak bir dil

“Karga tulumba etmek”, dilde kısa ama pratikte ağır bir kayıt. O kaydı, empatiyi cinsiyetle sınırlamadan ve analitiği insan onuruna bağlayarak dönüştürebiliriz. Kalabalığın hızına değil, insanın haklarına kulak veren bir toplumsal refleks; bizi hem daha güvenli hem de daha adil yapar. Şimdi söz sizde: Bir sonraki zor anı, birlikte nasıl daha onarıcı hale getirebiliriz?